🌸 साक्षात महालक्ष्मी स्वरूपश्री माता लक्ष्मी जी की आरती
ॐ जय लक्ष्मी माता, मैया जय लक्ष्मी माता · सम्पूर्ण आरती, ऋग्वैदिक श्री सूक्तम्, भावार्थ एवं पूजा विधि
माँ महालक्ष्मी धन, संपदा, सौहार्द और आध्यात्मिक ऐश्वर्य की अधिष्ठात्री देवी हैं। श्रद्धापूर्वक नित्य संध्या एवं पावन पर्वों पर माँ लक्ष्मी की आरती एवं श्री सूक्तम् का पाठ करने से घर में स्थायी शांति, सद्गुण और सुख-समृद्धि का वास होता है।
माँ लक्ष्मी आरती
ऋग्वैदिक श्री सूक्तम् (Rigvedic Sri Suktam)
ऋग्वेद के खिल-सूक्त का परम पावन महालक्ष्मी स्तोत्र · समस्त १६ ऋचाएँ, मन्त्र, अन्वय एवं भावार्थ
सनातन धर्म की परंपरानुसार, दीपावली महालक्ष्मी पूजन, धनतेरस, शरद पूर्णिमा अथवा शुक्रवार की संध्या पर आरती से पूर्व श्री सूक्तम् का पाठ करना सर्वोत्तम फलदायी माना गया है। अग्निदेव के माध्यम से माँ लक्ष्मी का आवाहन करने वाले इन १६ दिव्य वैदिक मन्त्रों का नित्य श्रवण व पाठ दरिद्रता का नाश कर अखंड लक्ष्मी की प्रतिष्ठा करता है।
ॐ हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम्।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥ १॥
Om Hiraṇyavarṇāṃ Hariṇīṃ Suvarṇa-Rajata-Srajām |
Candrāṃ Hiraṇmayīṃ Lakṣmīṃ Jātavedo Ma Āvaha || 1 ||
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम्।
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम्॥ २॥
Tāṃ Ma Āvaha Jātavedo Lakṣmīm-Anapagāminīm |
Yasyāṃ Hiraṇyaṃ Vindeyaṃ Gām-Aśvaṃ Puruṣān-Aham || 2 ||
अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम्।
श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम्॥ ३॥
Aśva-Pūrvāṃ Ratha-Madhyāṃ Hasti-Nāda-Prabodhinīm |
Śriyaṃ Devīm-Upahvaye Śrīrmā Devī Juṣatām || 3 ||
कां सोस्मितां हिरण्यप्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम्।
पद्मे स्थितां पद्मवर्णां तामिहोपह्वये श्रियम्॥ ४॥
Kāṃ Sosmitāṃ Hiraṇya-Prākārām-Ārdrāṃ Jvalantīṃ Tṛptāṃ Tarpayantīm |
Padme Sthitāṃ Padma-Varṇāṃ Tām-Ihopahvaye Śriyam || 4 ||
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम्।
तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे॥ ५॥
Candrāṃ Prabhāsāṃ Yaśasā Jvalantīṃ Śriyaṃ Loke Deva-Juṣṭām-Udārām |
Tāṃ Padminīm-Īṃ Śaraṇam-Ahaṃ Prapadye'lakṣmīr-Me Naśyatāṃ Tvāṃ Vṛṇe || 5 ||
आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः।
तस्य फलानि तपसानुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः॥ ६॥
Āditya-Varṇe Tapaso'dhijāto Vanaspatis-Tava Vṛkṣo'tha Bilvaḥ |
Tasya Phalāni Tapasānudantu Māyāntarāyāśca Bāhyā Alakṣmīḥ || 6 ||
उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह।
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे॥ ७॥
Upaitu Māṃ Deva-Sakhaḥ Kīrtiśca Maṇinā Saha |
Prādurbhūto'smi Rāṣṭre'smin Kīrtim-Ṛddhiṃ Dadātu Me || 7 ||
क्षुत्पिपासाकलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम्।
अभूतिमसमृद्धिं च सर्वान् निर्णुद मे गृहात्॥ ८॥
Kṣut-Pipāsā-Malāṃ Jyeṣṭhām-Alakṣmīṃ Nāśayāmy-Aham |
Abhūtim-Asamṛddhiṃ Ca Sarvān Nirṇuda Me Gṛhāt || 8 ||
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम्।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्॥ ९॥
Gandha-Dvārāṃ Durādharṣāṃ Nitya-Puṣṭāṃ Karīṣiṇīm |
Īśvarīṃ Sarva-Bhūtānāṃ Tām-Ihopahvaye Śriyam || 9 ||
मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि।
पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः॥ १०॥
Manasaḥ Kāmam-Ākūtiṃ Vācaḥ Satyam-Aśīmahi |
Paśūnāṃ Rūpam-Annasya Mayi Śrīḥ Śrayatāṃ Yaśaḥ || 10 ||
कर्दमेन प्रजाभूता मयि सम्भव कर्दम।
श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम्॥ ११॥
Kardamena Prajā-Bhūtā Mayi Sambhava Kardama |
Śriyaṃ Vāsaya Me Kule Mātaraṃ Padma-Mālinīm || 11 ||
आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस मे गृहे।
नि च देवीं मातरं श्रियं वासय मे कुले॥ १२॥
Āpaḥ Sṛjantu Snigdhāni Ciklīta Vasa Me Gṛhe |
Ni Ca Devīṃ Mātaraṃ Śriyaṃ Vāsaya Me Kule || 12 ||
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम्।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥ १३॥
Ārdrāṃ Puṣkariṇīṃ Puṣṭiṃ Piṅgalāṃ Padma-Mālinīm |
Candrāṃ Hiraṇmayīṃ Lakṣmīṃ Jātavedo Ma Āvaha || 13 ||
आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम्।
सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥ १४॥
Ārdrāṃ Yaḥ Kariṇīṃ Yaṣṭiṃ Suvarṇāṃ Hema-Mālinīm |
Sūryāṃ Hiraṇmayīṃ Lakṣmīṃ Jātavedo Ma Āvaha || 14 ||
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम्।
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान् विन्देयं पुरुषानहम्॥ १५॥
Tāṃ Ma Āvaha Jātavedo Lakṣmīm-Anapagāminīm |
Yasyāṃ Hiraṇyaṃ Prabhūtaṃ Gāvo Dāsyo'śvān Vindeyaṃ Puruṣān-Aham || 15 ||
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम्।
सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत्॥ १६॥
Yaḥ Śuciḥ Prayato Bhūtvā Juhuyād-Ājyam-Anvaham |
Sūktaṃ Pañcadaśarcaṃ Ca Śrī-Kāmaḥ Satataṃ Japet || 16 ||
श्री महालक्ष्मी ध्यान श्लोक एवं पावन मंत्र
आरती प्रारंभ करने से पूर्व अथवा आरती के उपरांत इन दिव्य मंत्रों का जप करने से माँ महालक्ष्मी की विशेष कृपा प्राप्त होती है:
ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं श्रीं सिद्ध लक्ष्म्यै नमः॥
महालक्ष्मी मूल बीज मंत्र: समस्त प्रकार की ऋद्धि, सिद्धि, भौतिक सुख और आध्यात्मिक शांति प्रदान करने वाला बीज मंत्र।
ॐ महालक्ष्म्यै च विद्महे विष्णुपत्नी च धीमहि।
तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्॥
महालक्ष्मी गायत्री मंत्र:"हम भगवान विष्णु की अर्धांगिनी परम देवी महालक्ष्मी का ध्यान करते हैं। वे जगन्माता हमारी बुद्धि और कर्मों को धर्म, अर्थ और समृद्धि के मार्ग पर प्रेरित करें।"
नमस्तेऽस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते।
शङ्खचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते॥
श्रीमहालक्ष्म्यष्टकम् ध्यान:"श्रीपीठ पर विराजमान, देवताओं द्वारा पूजित, हाथों में शंख, चक्र और गदा धारण करने वाली हे महामाये महालक्ष्मी! आपको बारंबार नमस्कार है।"
माँ लक्ष्मी आरती की शास्त्रसम्मत पूजा विधि
सनातन धर्म में आरती को पंचोपचार एवं षोडशोपचार पूजा का सबसे महत्वपूर्ण अंग माना गया है। आरती करते समय निम्नलिखित नियमों का पालन करने से पूर्ण सात्त्विक फल प्राप्त होता है:
आरती थाली की तैयारी
पीतल, तांबे या चांदी की स्वच्छ थाली में कुमकुम से स्वस्तिक बनाएं। अक्षत, सुगंधित पुष्प, शुद्ध गाय के घी का एकमुखी या पंचमुखी दीपक और विशुद्ध कपूर सजाएं।
दीप प्रज्वलन व शंख ध्वनि
सर्वप्रथम "शुभं करोति कल्याणम्" मंत्र से दीप प्रज्वलित करें। आरती प्रारंभ करते समय शंखनाद करें और हाथ में घंटी लेकर निरंतर मधुर लय में बजाएं।
आरती घुमाने का वैदिक क्रम
थाली को ४ बार चरणों में, २ बार नाभि पर, १ बार मुखारविंद के समक्ष तथा ७ बार सर्वांग पर दक्षिणावर्त (Clockwise ॐ की आकृति) घुमाएं।
आरती ग्रहण व पुष्पांजलि
आरती पूर्ण होने पर जल से तीन बार आचमन कर आरती को शीतल करें। इसके पश्चात दोनों हाथों से आरती का तेज अपने नयनों व मस्तक पर धारण कर माता को पुष्पांजलि अर्पित करें।
माँ महालक्ष्मी के आठ पावन स्वरूप (अष्टलक्ष्मी)
अष्टलक्ष्मी का आशय केवल मौद्रिक धन नहीं, बल्कि मानव जीवन के सर्वांगीण उत्थान व संतुलन से है:
आध्यात्मिक चेतना, मोक्ष और सनातन दिव्यता की दात्री।
सदाचार से अर्जित भौतिक धन, स्वर्ण व वित्तीय स्थिरता।
अन्न, कृषि, पोषण व किसी भी प्रकार के अभाव से मुक्ति।
राजसी सम्मान, वाहन, पशुधन व समाज में प्रतिष्ठा।
कुल की रक्षा, सुयोग्य संतान व पारिवारिक सुख-शांति।
कठिन समय में धैर्य, साहस और संकटों पर विजय की शक्ति।
सत्कर्मों, व्यापार, उद्यम व कर्मक्षेत्र में सफलता।
सद्ज्ञान, कला, कौशल, विवेक और दूरदृष्टि का वरदान।
माँ लक्ष्मी जी की आरती से संबंधित प्रश्न एवं उत्तर (FAQs)
लक्ष्मी पूजा में आरती से पूर्व श्री सूक्तम् का पाठ क्यों किया जाता है?
ऋग्वेद के खिल-भाग में वर्णित "श्री सूक्तम्" माँ महालक्ष्मी की स्तुति का सर्वप्राचीन व सर्वाधिक शक्तिशाली वैदिक स्तोत्र है। शास्त्रों के अनुसार, मन्त्रमय आवाहन (श्री सूक्त) के उपरांत आरती करने से सम्पूर्ण पूजा विधिवत संपन्न होती है और घर में स्थायी धन-धान्य का वास होता है।
माँ लक्ष्मी जी की आरती करने का सबसे शुभ समय कौन सा है?
माँ लक्ष्मी जी की आरती करने का सबसे उत्तम समय दैनिक गोधूलि वेला (संध्या काल), प्रत्येक शुक्रवार की संध्या, तथा कार्तिक अमावस्या (दीपावली पूजन), धनतेरस और शरद पूर्णिमा की रात्रि माना जाता है। इस समय घर में शुद्ध घी का दीपक प्रज्वलित कर भक्ति भाव से आरती करनी चाहिए।
लक्ष्मी आरती में "क्षीरोदधि जाता" पंक्ति का क्या आध्यात्मिक अर्थ है?
"क्षीरोदधि जाता" का अर्थ है — क्षीरसागर (क्षीर + उदधि = दूध का सागर) से उत्पन्न होने वाली। श्रीमद्भागवत एवं पुराणों के अनुसार, देवासुर समुद्र मंथन के समय माता लक्ष्मी का प्राकट्य क्षीरसागर से हुआ था। इसलिए उन्हें समुद्रराज की कन्या और क्षीरोदधि जाता कहा जाता है।
आरती की थाली घुमाने का शास्त्रसम्मत क्रम क्या होना चाहिए?
शास्त्रों के अनुसार, आरती की थाली को सबसे पहले भगवान/माता के चरणों में 4 बार, नाभि मंडल पर 2 बार, मुखारविंद के सम्मुख 1 बार और अंत में संपूर्ण विग्रह (सर्वांग) पर 7 बार ॐ (ऊँ) की आकृति में दक्षिणावर्त (घड़ी की सुई की दिशा में) घुमाना चाहिए। कुल 14 बार आरती घुमाने का विधान है।
लक्ष्मी जी की आरती में "रत्न चतुर्दश तुम, बिन कोई नहीं पाता" का क्या आशय है?
समुद्र मंथन के समय चौदह अत्यंत दिव्य रत्न प्रकट हुए थे (जैसे अमृत, ऐरावत हाथी, उच्चैःश्रवा अश्व, कामधेनु, कौस्तुभ मणि, कल्पवृक्ष, आदि)। इनमें साक्षात माता महालक्ष्मी भी सर्वोत्कृष्ट रत्न रूप में प्रकट हुईं। माता लक्ष्मी की कृपा के बिना जगत में कोई भी सच्चा ऐश्वर्य व अलौकिक निधि प्राप्त नहीं कर सकता।
माता लक्ष्मी के आठ स्वरूप (अष्टलक्ष्मी) कौन-कौन से हैं?
माता लक्ष्मी के आठ मुख्य स्वरूप हैं: (1) आदि लक्ष्मी (आध्यात्मिक चेतना), (2) धन लक्ष्मी (भौतिक वैभव), (3) धान्य लक्ष्मी (अन्न व पोषण), (4) गज लक्ष्मी (प्रशासनिक सम्मान व पशु संपदा), (5) संतान लक्ष्मी (वंश कल्याण), (6) धैर्य/वीर लक्ष्मी (संकटों से लड़ने का साहस), (7) विजय लक्ष्मी (सफलता), और (8) विद्या लक्ष्मी (ज्ञान, कौशल व विवेक)।
क्या इस आरती का पाठ नित्य किया जा सकता है?
हाँ, नित्य सायंकाल संध्या दीप प्रज्वलन के पश्चात "ॐ जय लक्ष्मी माता" की आरती करने से घर में सकारात्मक ऊर्जा, पारिवारिक सौहार्द और दरिद्रता का निवारण होकर स्थायी सुख-समृद्धि का वास होता है।